Z Wikipedii

Fosfor
15 P Układ okresowy pierwiastków
Fosfor czerwony
Dane ogólne
Nazwa, symbol, l.a.	Fosfor, P, 15
Grupa, okres, blok	15, 3, p
Własności metaliczne	niemetal
Własności atomowe Masa atomowa 30,973761 u Promień atomowy 100 (obl. 98) pm Promień walencyjny 106 pm Promień van der Waalsa 180 pm Konfiguracja elektronowa [Ne]3s23p3 e⁻ na poziom energetyczny 2, 8, 5 Elektroujemność 2,19 (Pauling) 2,09 (Allred) Stopień utlenienia ±3, 5, 4 Własności kwasowe tlenków średnio kwaśne
Własności fizyczne Stan skupienia stały Gęstość 1823 kg/m³ Temperatura topnienia 317,3 K 44,15 °C Temperatura wrzenia 550 K 276,85 °C Objętość molowa 17,02-6 m³/mol Ciepło parowania 12,129 kJ/mol Ciepło topnienia 0,657 kJ/mol Ciśnienie pary nasyconej 20,8 Pa (294 K) Prędkość dźwięku bd
Pozostałe dane Ciepło właściwe 769 J/(kg*K) Konduktywność 1,0×10-9 S/m Przewodność cieplna 0,235 W/(m*K) Potencjały jonizacyjne I. 1011,8 kJ/mol II. 1907 kJ/mol III. 2914,1 kJ/mol IV. 4963,6 kJ/mol V. 6273,9 kJ/mol
Najbardziej stabilne izotopy izotop wyst. o.p.r. s.r. e.r. MeV p.r. 30P {syn.} 2,5 min β+ 4,23 32Si 31P 100% stabilny izotop z 16 neutronami 32P {syn.} 14,28 dnia β- 1,71 32S 33P {syn.} 25,3 dnia β- 0,248 33S
Jeżeli nie podano inaczej, dane dotyczą warunków normalnych (0 °C, 1013,25 hPa)

Fosfor (P, gr. phosphoros – "niosący światło") to pierwiastek chemiczny, niemetal. Jedynym stabilnym izotopem fosforu jest ³¹P.

W wodzie i alkoholu jest on prawie nierozpuszczalny, nieco rozpuszcza się w eterze, łatwo – w trójchlorku fosforu, chlorku siarki i siarczku węgla. Z ostatniego z wymienionych rozpuszczalników fosfor wydziela się po odparowaniu w postaci kryształów układu regularnego o połysku diamentowym.

Fosfor występuje w czterech odmianach alotropowych, jako: fosfor biały, fosfor czerwony, fosfor fioletowy oraz fosfor czarny.

Spis treści 1 Fosfor biały 2 Fosfor czerwony 3 Fosfor fioletowy 4 Fosfor czarny 5 Znaczenie biologiczne 6 Zastosowanie 7 Występowanie w przyrodzie 8 Historia 9 Kwasy zawierające fosfor 10 Zobacz też 11 Przypisy

[edytuj] Fosfor biały

 Osobny artykuł: fosfor biały.

Przy zwykłym ciśnieniu fosfor biały topi się w 44 °C, a wrze w 277 °C przechodząc w pary o składzie P₄. Ponieważ bardzo łatwo ulega samozapłonowi, przechowuje się go zawsze pod wodą. Jest trudny do ugaszenia, ponieważ w wysokich temperaturach reaguje z wodą, która go dodatkowo rozprasza.

Ma tendencję do przechodzenia w inne, bardziej trwałe odmiany, do których należy fosfor czerwony. Cząsteczka fosforu białego składa się z 4 atomów. W temperaturze pokojowej ulega powolnemu utlenianiu, emitując światło (chemiluminescencja). Był stosowany jako składnik farb, które nanoszono na wskazówki zegarków (świeciły światłem widocznym w ciemności).

Reaguje z wrzącym roztworem wodorotlenku barowego:

2P₄ + 3Ba(OH)₂ → 2PH₃↑ + 3Ba(H₂PO₂)₂

W reakcji powstaje fosforiak (fosforowodór) i barowa sól kwasu fosforowego(I)^[1].

Jest skrajnie łatwopalny. Z tego powodu dawniej produkowano z niego zapałki. Były to jednak zapałki bardzo niebezpieczne, ponieważ zapalały się po potarciu o każdą szorstką powierzchnię, a ponadto były trujące. Obecnie jedynie szorstka powierzchnia pudełek, służących do pocierania zapałek, zawiera nieco czerwonego fosforu, zmieszanego z tłuczonym szkłem i dwutlenkiem manganu. Wskutek ogrzania, wywołanego potarciem zapałki o tę powierzchnię, fosfor się zapala i płomień przenosi się na główkę zapałki. Jest silnie trujący; dla człowieka o wadze 60 kg śmiertelna dawka wynosi 100 mg.

Fosfor biały stosowany jest jako broń zapalająca i trutka na szczury.

[edytuj] Fosfor czerwony

 Osobny artykuł: fosfor czerwony.

Inaczej zwany fosforem bezpostaciowym. Otrzymuje się go przez prażenie fosforu białego w atmosferze azotu i temperaturze 250 °C z użyciem jodu jako katalizatora.

Jest nietoksyczny, mniej reaktywny od fosforu białego. Zapala się powyżej 400 °C, jego ugaszenie również jest bardzo trudne, ponieważ pali się nawet przy ograniczonym dostępie tlenu.

Jest używany jako jeden ze składników draski na pudełkach od zapałek.

Zobacz: zapałki

[edytuj] Fosfor fioletowy

Powstaje w wyniku ogrzewania fosforu czerwonego w próżni w temperaturze ok. 550 °C. Można go też wykrystalizować z roztworu w stopionym ołowiu. Nierozpuszczalny w żadnej substancji. Odmiana mało aktywna chemicznie.

[edytuj] Fosfor czarny

Najtrwalsza odmiana fosforu. Otrzymywany przez ogrzewanie fosforu białego bez dostępu tlenu w temp. 220 °C i pod ciśnieniem 12 000 atm. Ma on barwę szarą, połysk metaliczny, przewodzi prąd elektryczny. Właściwości fosforu fioletowego i czarnego są słabo poznane.

[edytuj] Znaczenie biologiczne

Fosfor jest makroelementem niezbędnym do funkcjonowania każdej komórki. Wchodzi w skład kości, kwasów nukleinowych oraz wielu związków przekazujących energię na poziomie molekularnym, takich jak ATP.

[edytuj] Zastosowanie

Tlenki fosforu używane są jako reduktory (P₄O₆) lub substancje wysuszające (P₄O₁₀). Kwas ortofosforowy (H₃PO₄) jest dodatkiem do napojów gazowanych typu cola. Związki tego pierwiastka wykorzystywane są również w przemyśle chemicznym jako katalizatory. Fosforan(V) sodu stosuje się do proszków do prania; okazało się, że coraz powszechniejsze używanie detergentów powoduje zwiększanie stężenia związków fosforu w wodach rzek i jezior, zwłaszcza w Polsce, gdzie nie wszystkie ścieki są oczyszczane. Wynikiem tego jest eutrofizacja wód.

[edytuj] Występowanie w przyrodzie

Ważne minerały fosforu to apatyt i fosforyty. Fosfor tworzy szereg kwasów, z czego najważniejszym jest kwas ortofosforowy(V) H₃PO₄. Związki fosforu są stosowane jako nawozy sztuczne.

[edytuj] Historia

Fosfor został odkryty przez niemieckiego alchemika Henniga Branda w Hamburgu w 1669 r. podczas długotrwałego prażenia moczu. W pierwszej komercyjnej metodzie otrzymywania fosforu (koniecznego do produkcji zapałek) substancją wyjściową były kości zwierzęce^[2], co znalazło odbicie w proponowanej polskiej nazwie fosforu koścień^[3].

[edytuj] Kwasy zawierające fosfor

Znanych jest wiele kwasów tlenowych zawierających fosfor (w niektórych przypadkach znane tylko jako sole lub estry), np.:

• kwas fosfinowy (fosforowy(I), podfosforawy) H₃PO₂
• kwas fosfonowy (ortofosforowy(III), fosforawy) H₃PO₃
• kwas metafosforowy(III) (metafosforawy) HPO₂
• kwas metatrifosforowy(III) (metatrifosforawy) H₃P₃O₆ (związek cykliczny)
• kwas difosfonowy (difosforowy(III), pirofosforawy) H₄P₂O₅
• kwas ortofosforowy(IV) (podfosforowy) H₄P₂O₆
• Kwas ortofosforowy(V) (fosforowy(V), fosforowy) H₃PO₄ (najczęściej spotykany kwas fosforu)
• kwas ortodifosforowy(V) (difosforowy(V), pirofosforowy) H₄P₂O₇
• kwas ortotrifosforowy(V) (ortotrifosforowy) H₅P₃O₁₀
• kwas metatrifosforowy(V) (metafosforowy, metatrifosforowy) H₃P₃O₉ lub HPO₃ (związek cykliczny)
• kwas tetrafosforowy(V) (tetrafosforowy) H₄P₄O₁₂.

Znane są też liczne analogi powyższych kwasów, w których jeden lub więcej atomów tlenu zostało zastąpionych przez atomy innych tlenowców (S, Se, Te), azotu lub boru^[4], np.:

• kwas tiofosfonowy H₃PO₂S
• kwas selenofosforowy H₃PO₃Se
• kwas tellurofosforowy H₃PO₃Te
• kwas amidofosforowy H₃PO₃NH₂
• kwas boranofosforowy H₃PO₃BH₃

Ponadto otrzymano szereg mieszanych polikwasów zawierających jako atomy centralne fosfor i metale przejściowe, np. kwasy molibdenowanadofosforowe H₄[PMo₁₁VO₄₀]•34H₂O, H₅[PMo₁₀V₂O₄₀]•32H₂O i H₆[PMo₉V₃O₄₀]•34H₂O występujące w postaci pomarańczowych kryształów^[5].

W kwasach fosforu zawierających wiązanie P-H (np. w kwasie fosfonowym) atomy wodoru mogą zostać zastąpione resztami organicznymi, tworząc liczną grupę kwasów alkilo- i arylo-fosfonowych i fosfinowych oraz ich analogów zawierających inne heteroatomy^[4], np. kwas dodecylofosfonowy.

Częściowo zestryfikowane kwasy fosforu zawierające labilne atomy wodoru, mają także charakter kwasowy, np. kwas rybonukleinowy (RNA) i kwas deoksyrybonukleinowy (DNA).

[edytuj] Zobacz też

• Fosforescencja.

Przypisy

p • d • e Układ okresowy pierwiastków
H																															He
Li	Be																									B	C	N	O	F	Ne
Na	Mg																									Al	Si	P	S	Cl	Ar
K	Ca															Sc	Ti	V	Cr	Mn	Fe	Co	Ni	Cu	Zn	Ga	Ge	As	Se	Br	Kr
Rb	Sr															Y	Zr	Nb	Mo	Tc	Ru	Rh	Pd	Ag	Cd	In	Sn	Sb	Te	I	Xe
Cs	Ba	La	Ce	Pr	Nd	Pm	Sm	Eu	Gd	Tb	Dy	Ho	Er	Tm	Yb	Lu	Hf	Ta	W	Re	Os	Ir	Pt	Au	Hg	Tl	Pb	Bi	Po	At	Rn
Fr	Ra	Ac	Th	Pa	U	Np	Pu	Am	Cm	Bk	Cf	Es	Fm	Md	No	Lr	Rf	Db	Sg	Bh	Hs	Mt	Ds	Rg	Cn	Uut	Uuq	Uup	Uuh	Uus	Uuo
Metale alkaliczne Metale ziem alkalicznych Lantanowce Aktynowce Metale przejściowe Inne metale Metaloidy Inne niemetale Halogeny Gazy szlachetne

Dom Development może do końca 2010 roku rozpocząć budowę kolejnych 2 tys. lokali

Dom Development może do końca roku rozpocząć budowę kolejnych 2.000 mieszkań, na początku roku spółka rozpoczęła budowę 593 lokali. Deweloper planuje w 2010 roku przekazać klientom około 800 mieszkań. W 2009 roku przekazania wyniosły 1.546 lokali - poinformowali na poniedziałkowej konferencji przedstawiciele Dom Development.

Brown: strajk w British Airways nieusprawiedliwiony

Brytyjski premier Gordon Brown uznał planowany przez personel pokładowy linii British Airways strajk za "nieusprawiedliwiony i "godny ubolewania" - informuje BBC. Jednocześnie media sugerują, że premier rozmawiał ze związkowcami.

Pierwszy tydzień marca przyniósł spadek cen produktów rolnych

Według danych Zintegrowanego Systemu Rolniczej Informacji Rynkowej MRiRW w dniach 1-7 marca potaniały zboża oraz mięsa. Droższe, o 1 proc., niż tydzień wcześniej było OMP.

Berling prognozuje 10,64 mln zł zysku netto w 2010 r.

Berling, dystrybutor maszyn i urządzeń chłodniczych, który planuje zadebiutować na GPW do połowy kwietnia, prognozuje, że wypracuje w tym roku 10,64 mln zł zysku netto. Spółka chce przeznaczać na dywidendę do 20 proc. rocznego zysku - podał Berling w prezentacji.

Dom Development rozważa wypłatę ok. 0,80 zł dywidendy na akcję

Dom Development rozważa wypłatę dywidendy z zysku za 2009 rok w wysokości zbliżonej do 0,80 zł na akcje wypłaconych akcjonariuszom z zysku za 2008 rok - poinformował po konferencji Jarosław Szanajca, prezes Dom Development.

Linki: Strona g��wna

Pozycjonowanie Katowice | Motocykle | Sklep Sportowy | Encyklopedia
sieradz firmy spis firm rzeszów spis firm łódź spis branż jarosław spis branż mysłowice